Zafer Havalimanı’nda güvence ödeme faciası

0
30
Zafer Havalimanı

Devletin 33 sene süresince firmaya güvence ödemesi, bugünkü verilerle meydana getirilen projeksiyona nazaran 196 milyon avroyu buluyor. Şayet 2044 yılı tam sene olarak alınmazsa, sayı birkaç milyon avro daha düşük gerçekleşecektir. Ciddi bir amme ziyanı vardır. Devlet yönünden hesaba kitaba gelir tarafı yoktur.

DHMİ verilerine nazaran 2017, 2018, 2019 yolcu rakamları sırası ile 103 bin, 99 bin, 82 bindir. Buna ödenek aynı seneler için verilen yolcu garantisi rakamları şöyledir: 1 milyon 83 bin, 1 milyon 137 bin, 1 milyon 171 bin…

2020 senesinde istila etkisiyle yolcu sayısı 16 bin 450’dir. Güvence edilen yolcu sayısı 1,2 milyon yolcudur. Istila sebebiyle İstanbul Havalimanı’nda olana benzer bir uygulamaya gidilip gidilmediği ile alakalı data yok. Devlet bu limandan kira almıyor. 2021 Temmuz ayı verisine nazaran yolcu sayısı 7 bin 280 gözüküyor. Ağustos ve izleyen aylarda yoğun gurbetçi ziyaretiyle sayı birazcık daha süratli yükselebilecektir. Sadece hangi sene ele alınırsa alınsın, verilen garantinin tahakkuk ile uzak yakın ilişkisi yoktur. Bu tablo karşısında haliyle şu sual akla geliyor: Acaba, bu liman için yolcu garantisini ‘makul, gerçekleşebilir’ gören ve taahhüt eden amme bürokratları kimlerdi? Bu hesabın bir kontrolü oldu mu? Onu kim yahut kimler yapmış oldu? Iyi mi olabilir bu?

YÜZDE 90 SAPMA İYİ NİYET OLABİLİR Mİ?

Bir seviyede yanılmak da olası. 1 milyon güvence verdiniz fakat 900 bin oldu.

100 bin yanıldınız. 200 bin yanılın, güvence ödeyin. Bu faturayı da “mühim bir altyapı yatırımıydı, amme yararına bir – iki senelik ödemenin ziyanı olmaz” diye savunun. Yeniden olur, olabilir diyelim. Fakat 1 milyon yolcu garantisi verdiğiniz yere… Şayet 70 – 80 bin yolcu geliyorsa, hesabınızda yüzde 90 – 95 sapma olmuşsa… En başta amme yönetimi, bunda fena niyet aramaz mı? Fena niyet de olmasın. Peki, hesap kitap bilmeyen biri yahut birilerinin ne işi var o karar mercilerinde? Hadi onu da atladınız! Bu yanlış hesabı yapandan bir hesap sordunuz mu? Kamuyu zarara uğratmanın bedeli ne oldu onun için?

Şimdi ikimiz de bir hesap tecrübe edelim… Bu liman ile alakalı neler biliyoruz? Resmi açıklamaları not edelim:

İhalesini 29 sene 11 ay işletme süresi ile IC İçtaş kazanmıştır. Öngörülen imal süresi erken tamamlandı, 24 Kasım 2012’de açıldı. Projenin yatırım maliyeti 61,1 milyon avro. Bakanlık bir sual önergesine verdiği cevapta yatırımın 150 milyon avro bulunduğunu belirtiyor. Oysaki tekrar bir başka amme belgesinde (KÖİ 2018 tutanağı, monitör görüntüsü sayfada) yatırım ücreti 2019 yılı fiyatlarıyla 78.482.497 dolar olarak verilmiş. 2012 paritesine nazaran bu rakamın avro kıymeti 61,1 milyon avro.

Şirket 2044 yılına kadar işletecek.

İç hat yolcusunda 2, dış hat yolcusundan 10 avro hizmet tutarı alacak.

2012 yılından 1 aylık işletme döneminde 50 bin yolcu garantisi vardı. Tam sene olarak 2013 itibariyle 850 bin yolcu garantisi ile başladı (500 bin iç hat, 350 bin dış hat olmak suretiyle).

İzleyen yıllarda yüzde 3 benzer biçimde minik oranlı artışlarla güvence edilen yolcu sayısı artırıldı (2022’de 1 milyon 317 bin yolcu seviyesinden sonrasında, garantili yolcu sayısı artırılmayacak).

zafer-havalimani-nda-garanti-odeme-faciasi-912978-1.

İlk devre gerçekleşmeleri ile alakalı bildiklerimiz şunlar:

“Sayıştay raporunda, Zafer Havalimanı iç hatlarda 2012-2016 yılları aralığında 2 milyon 395 bin 916 yolcu sayısının güvence edilmesine rağmen tahakkuk oranının yüzde 3 ila 5 içinde kalmış olarak 124 bin 867 yolcunun uçuş icra ettiği vurgulandı. Firmaya güvence yolcu farkı olarak 4 milyon 542 bin euro ödendi. Aynı tarihleri kapsayan dış hatlarda 1 milyon 677 bin 142 yolcunun güvence edilmesine rağ-men bir tek 45 bin 667 yolcunun yolculuk etmiş olduğu anlaşıldı. Tahakkuk payı yüzde 3’te kalmış olarak fir-maya güvence yolcu farkı olarak 16 milyon 314 bin euro ödeme yapılmış oldu.” (Kamil Elibol’un haberi)

Denizli Mebus Yasin Öztürk’ün sual önergesine yanıt:

“2017 yılından bu yana yedi (7) senedir işletilen Zafer Havalimanı için ödenen güvence ücreti 26.692.626 euro olup bu vakit içinde havalimanının işletme giderleri ise 32.822.290 euro. Ödenen güvence ücreti havalimanının işletme giderlerinin dahi altında olup devletin herhangi bir ziyanı söz-konusu değildir. Üstelik bu hesaplamalara finansman maliyeti dahil toplam 150.000.000 euroluk yatırım ücreti da dahil değildir.”

Yatırım ücretinin 61 milyon avro bulunduğunu belirttik. Şimdi bu veriler üstünden davranmak ve kaba çıkarsamalar yapmak olası.

Fazlaca oldukca sağlam, emin hesaplamalar için elimizde daha çok data olması gerekirdi. Güvence edilen yolcu sayısının 2022’den sonrasında aynı kalacağı bilvasıta bir bilgidir. Yeniden bir sual önergesinin sual kısmındaki ifadeden anlıyoruz bunu. Yolcu sayısında, kampanyalarla, mantıklı tedbirlerle artış sağlanabilir. Bu mevzuda emekler olduğu da belirtilmektedir. Dolayısıyla 7 senelik tahakkuk averajlarından gelecek için yaptığımız tahminler kısmen geçersizleşebilir. Kamunun güvence ödemesi daha azca olabilir. İhtiyat kaydını belirtelim.

Şirket, finansman gideri dahil yatırım ücreti 61,1 milyon avrodur. İşletme gideri sual önergesine verilen cevaba nazaran senelik 4,7 milyon avroya gelmektedir. Sadece bu sayı, yatırım tutarını da 150 milyon avro olarak bildiren cevapla beraber verilmiştir. Ek olarak, liman yüzde 10 kapasite ile çalmış olduğu için yolcuya bağlı giderlerin de oldukca düşük olacağını düşünmek icap eder. Bununla beraber pisti hazır bulundurmak benzer biçimde yolcuya bağlı olmayan standart giderleri de dikkate alırsak, işletme giderini de bakanlığın sonucundaki rakamın yarısı düzeyinde almak hakkaniyetli görünüyor.

BÜYÜK PROJE MERAKI ZARARA SEBEP OLDU

Bir de havalimanının “havacılık dışı” gelirleri vardır. Limanda yeme içme üniteleri, sıhhat, bebek bakım, yöreye özgü mamüllerin ve el sanatlarının satışa sunulmuş olduğu hediyelik eşya mağazaları, 3 tane enstruman kiralama yeri açılmıştır (Duty-Free mekanları posta hizmetleri ve 1adet banka şubesi açılacağı belirtilmektedir). Otopark gelirleri vardır.

Havacılık dışı gelirler, normalde, internasyonal ölçülerde havacılık gelirlerine yakındır. Zafer’de “havacılık (yolcu) geliri” güvence ödemeleri düzeyindedir. Sadece gerçekleşen yolcu sayısı bunun yüzde 10’unu bile aşamadığı için yolcuların limanda alış verişlerinden, enstruman kiralamadan, servislerden otopark kullanımlarından gelirleri de düşük kalacaktır. Bu bağlamda, havacılık dışı gelirleri hesaplamada sayıları tahakkuk seviyelerinden senelik 1 milyon avro olarak hesaba kattık (Mevzuya yakın bölge milletvekilleri de bu rakamın mantıklı olduğu fikrindedir). Yolcu sayısındaki kıpırdamaya bağlı olarak liman hizmet gelirleri artabilir. Şayet güvence edilen kadar yolcu olsaydı bu sayı 150 milyon avro üstünde olacaktı.

Devletin 33 sene süresince firmaya güvence ödemesi, bugünkü verilerle meydana getirilen projeksiyona nazaran 196 milyon avroyu buluyor. Şayet 2044 yılı tam sene olarak alınmazsa, sayı birkaç milyon avro daha düşük gerçekleşecektir. Ciddi bir amme ziyanı vardır. Devlet yönünden hesaba kitaba gelir tarafı yoktur.

2 milyon yolcu kapasitesi yerine 100 – 200 bin, hadi 300 bin diyelim yolcu kapasiteli minik bir liman yapılabilirdi. Hatta bugünkü tahakkuk düzeyine nazaran lüzumlu bir yatırım olduğu da tartışmalıdır. Büyük bir atıl kapasite liman devlete geçtikten sonrasında da seneler yılı taşınacaktır. Zararın deposu, en masum ifadeyle “büyük proje merakı”nın, matematiği yenmesidir.

Firma yönünden de vaziyet şöyledir:

IC İçtaş, 2044 devir yılını baz alırsak, güvence parası olarak devletten 196 milyon avro eğitim edecek, 33 milyon avro da havacılık dışı gelir elde edecektir. Genel geliri 228 milyon avro civarında gerçekleşebilir.

Yatırımı 61,1 milyon avrodur. Senelik işletme gideri olarak yılda 2,3 milyon avro da işletme periyodu süresince 77 milyon euro harcanması düşünülebilir. Bu takdirde toplam gideri 138,3 milyon avro olarak gözükmektedir. İşletme periyodu sonucunda 100 milyon avroya yakın bir brüt karlılık gerçekleşebilir.

Bu mevzunun takipçilerinden CHP Uşak Mebus Özkan Yalım da kendi hesaplarına nazaran firmanın 100 milyon avro gelir sağlayacağını söylemiş oldu. Yalım, “Hepimiz, bu tür projelere karşı değiliz. Köprü de yol da lazım normal olarak. Ulaşıma, modernizasyona gerekseme vardır. Ama, Osmangazi ve Yavuz Sultan Selim’in için birkaç yılda ödenen güvence parası Çanakkale Köprüsü’nün maliyetine eşit olunca, mantıklı olmaktan da çıkıyor. Amme, birtakım işlerini hususi sektöre yaptırabilir. Fakat niye güvence versin? 2044 senesinde Zafer Havalimanı’nı kaç yolcunun kullanacağı nereden tanınabilir? Şu demek oluyor ki nelerdir? Şu demek oluyor ki bu tür iş ve ihalelerde, güvence vermemektir. Firma bu şartlarda ne kadar sene işletme bekliyorsa ihalede onu öneri etsin, Rekabet sene üstünden olsun” diye konuştu.

Son bir notla, bu bahsi, bitirelim: Internasyonal Şeffaflık Derneği’nin web sitesinde, Zafer Havalimanı güvence ödemesini, 205.281.118 avro olarak yayınlayan bir tablo mevcuttur. Yeniden eski Merkez Bankası Başkanı Durmuş Yılmaz’ın toplumsal medyadaki bir paylaşımında da 2044 sonu itibarıyla güvence ödemesini 195.973.328 avro olarak tahmin eden bir tablo yer almaktadır. Benim tahminimle uyuşmaktadır.

Bu kısmı, bir gözlemle bitirelim. Anadolu’da birtakım kentlerde köklü, eski, varlıklı, halen kentin biri olan yatırımcıları içerisinde olan aileler vardır. Kurucudurlar, odalara, borsalara başkandırlar. Başkan olmasalar da bu örgütlerde lafları geçer. “Kanaat önderi” sayılırlar. “Angara” ile hep irtibatları olur. Kütahya, Gaziantep, Kayseri, Denizli, Malatya benzer biçimde daha birçok ilde bu tip ailelerin genel düsturu, hükümetlerle iyi idame etmek, kente ve kendi yatırımlarına teşvikler koparmak şeklindedir. Bizlere mantıksız görünen birtakım yatırımlar bu ailelerin, biri olan patronların iktidarı -tabir uygunsa kafalamvalarıyla da yapılmaktadır. Kentin patronları yakın siyasilerle kulis başlatmakta, kendi yararlarına projeleri planlara sokabilmektedir. Zafer Havalimanı, bunlardan birisidir. Liman devlete zarar ettirmektedir fakat bölgedeki birkaç biri olan işadamına yaramaktadır. (Seneler ilkin bu limandaki ziyanı gündeme getirmek istediğimizde civar patronlarının gösterdikleri tepkiye şaşırmıştım!) Giresun’da yapılmakta olan havalimanı da böyledir. Garantili bir proje değildir fakat mantıksız ölçülerde büyük olmasında bu tür yöresel etkisinde bırakır, taraftar müteahhit kafalamaları olması muhtemeldir.